O lava-pés
da prática bíblica à tradição na Igreja até a sua atual recepção ritual litúrgica no Brasil
DOI:
https://doi.org/10.15448/0103-314X.2026.1.48258Palavras-chave:
Recepção, Mandatum, Lava-pés, Rito, OcidenteResumo
Este artigo objetiva tensionar a recepção do rito do lava-pés, ou Mandatum ou Lotium Pedum, nos seus principais livros litúrgicos ao longo dos séculos. E, dentro deste quadro extensivo da dinâmica histórica do rito, tomará como essencial a mensagem de que o lava pés segue a ordem ritual deixada por Jesus naquela sua última noite junto aos apóstolos, e que a Igreja, Sua esposa, fiel a este depósito, celebra tal prática dentro da liturgia da quinta-feira santa. Diante do exposto, o artigo será norteado à luz da teologia da recepção, que, ora querigmática, ora pragmática, abrangerá de modo integral a evolução do rito nos livros rituais. Para isso, num primeiro momento, buscará compreender, nos relatos das Sagradas Escrituras, o que se entende sobre o lava-pés e seu real sentido dado por Cristo na sua recepção e aplicação. No momento posterior, será descrito historicamente o florescimento ritual acolhido pela Igreja, com desenvolvimento e auge no Ocidente. Na sequência, trará à razão uma nova norma promulgada a partir das mudanças das regras dadas pelo Papa Francisco, que fez com que o Missal Romano da terceira edição brasileira a recepcionasse, tornando-se meio espiritual e pastoral para a compreensão e participação dos fiéis na liturgia.
Downloads
Referências
ANDRIEU, M. Le Pontifical romain au Moyen-Age, III: Le Pontifical de Guillaume Durand. Città del Vaticano: Biblioteca Apostolica Vaticana, 1940.
AUGÉ, M. L’anno liturgico: È Cristo stesso presente nella sua Chiesa. Città del Vaticano: Editrice Vaticana, 2009.
BEATRICE, P. F. La lavanda dei piedi: contributo alla storia delle antiche liturgie Cristiane. Roma: Centro Liturgico Vincenziano, 1983.
BELLAVISTA, J. El sentito de la semana santa: Viernes Santo, Pascua de la crucifixión. Barcelona: Centre de Pastoral Litúrgica, Cuadernos Phase 31, 1985.
BELLAVISTA, J. La semana santa y el triduo pascual. Sintesis doctrinal: el jueves Santo. Barcelona: Centre de Pastoral Litúrgica, Cuadernos Phase 198, 2010.
BENEDETTO XVI. Gesù di Nazaret: dall’ingresso in Gerusalemme fino alla risurrezione (2ª parte). Città del Vaticano: Editrice Vaticana, 2011.
BÍBLIA de Jerusalém. São Paulo: Paulus, 2015.
BRAGA, C. La riforma liturgica de Pio XII. Roma: Centro Liturgico Vincenziano, Ephemerides Liturgicae 128, 2003.
BRUYLANTS, P. Les Oraisons Du Missel Romain: Tome II. Louvain: Centre de Documentation et d’information liturgiques, 1965.
BUGNINI, A.; GRAGA, G. Ordo Hebdomadae Santae Instauratus. Roma: Centro Liturgico Vincenziano, Ephemerides Liturgicae 25, 1955.
CANTALAMESSA, R. L’omelia «in santa Pascha» dello Pseudo-Ipolito di Roma: Ricerche sulla teologia dell’Asia Minore nella seconda metà del II secolo. Milano: Università cattolica del sacro cuore 16, 1967.
CARMONA, A. R. La religión judía: historia y teología. Madrid: Biblioteca de autores cristianos, 2001.
CHUPUNGO, A. J. (ed.). Scientia liturgica: manuale di liturgia. v. 5. Casale Monferrato: Piemme, 1998.
CONGAR, Y. A recepção como realidade eclesiológica. São Paulo: Loyola, 1997.
CONGREGAÇÃO PARA O CULTO DIVINO E A DISCIPLINA DOS SACRAMENTOS. Decreto In Missa In Cena Domini. Vatican.va, 2016. Disponível em: http//www.vatican.va/roman_curia/congregations/ccdds/documents/rc_con_ccdds_doc_20160106_decreto-lavanda-piedi_po.html. Acesso em: 13 maio 2025.
CONYBEARE, F. C. (ed.). Rituale armenorum. Oxford: At the Clarendon press, 1905.
COUTINHO, S. R. A recepção como ‘pragmática argumentatitva’ uma visita ao conceito pelo olhar habermasiano. Belo Horizonte: Perspectiva Teológica 37, 2005. DOI: https://doi.org/10.20911/21768757v37n103p337/2005
CUNTZ, O; GEYER, P. (eds.). Itinerarium Egeriae. Turnholti: Typographi brepols editores pontificii, Corpus Christianorum series Latina, 175, 1965.
FORNASARI, E; TOMATIS, G. (ed.). Commento della Bibbia liturgica. Milano: Pauline, 1986.
GOÑI, J. A. La reforma del ano litúrgico y del calendario romano tras el Concilio Vaticano II. Roma: Centro Liturgico Vincenziano, Ephemerides Liturgicae 157, 2011.
GY, P. M. Los origines liturgicos del lavatorio de los piedes. Barcelona: Centre de Pastoral Litúrgica, Cuadernos Phase 114, 2001.
GRADAUER, P.; MARBOCK, J.; ZINNHOBLER, R. Buchbesprechungen. Linz/Donau: Oberosterreichischer Landesverlag 130, 1982.
HUBER, W. Die Anerkennung der ‘johanneischen’ Passionschronologie durch quartodezimaner. Berlin: Verlag Alfred Töpelmann 35, 1969.
KRIVOCHÉNINE, B.; PARAMELLE, J. (ed.). Catéchéses Syméon. Paris: Cerf, Sources Chrétiennes 104, 1964.
KRUSE, C. G. II Vangelo secondo Giovanni. Chieti-Roma: Edizioni GBU, 2007.
LAMPE, G. W. H. The seal of the Spirit: a study in the doctrine of baptism and confirmation in the New Testament and the fathers. Green: Longmans, 1951.
LECLERCQ, H. Histoire des conciles: le concile d’Elvire. Tomo I. Paris: Librairie Letouzey et Ané, 1907.
LECLERCQ, H. La liturgie du jeudì-saint e Mandatum: Tomo X. Paris: Librairie Letouzey et Ané, Dictionnaire d’Archéologie Chrétienne et de Liturgie X, 1931.
LEO PP. XIII. Dubiorum liturgicorum solutio. Roma: Centro Liturgico Vincenziano, Ephemerides Liturgicae 15, 1901.
LOSSKY, A. La Cérémonie du lavement des pieds: un essai d’étude comparée. Pontifício Istituto orientale, Roma: Orientalia Christiana Anacleta 265, 2001.
LUCA, V. R. (ed.). Théodore de Mopsueste: Fragments syriaques du commentaire dês psaumes. Lovanii: in aedibus e. Peeters, Corpus Scriptorum Christianorum Orientalium 189, 1982.
MANSI, I. D. Sacrorum conciliorum nova et amplissima collectio: Concilium Elvirum. Tomo II, Graz: Akademische Druck- U. Verlagsantalt, 1952.
MANSI, I. D. Sacrorum conciliorum nova et amplissima collectio: Concilium Toletanum XVII. Tomo XII, Graz: Akademische Druck- U. Verlagsantalt, 1960.
MARSILI, S. Nel cuore della sacramentalità: il Triduo pasquale. Padova: Rivista Liturgica 3, 2008.
MEIGNE, M. Concile ou collectoin d’Elvire? Université catholique de Louvain: Revue d’Histoire Ecclésiastique 70, 1975.
MERCIER, R. El Evangelio segun el discipulo a quien Jesus amaba: Tomo II. San Pablo: Colombia, 1995.
MISSAL ROMANO. Reformado por Decreto do Concílio Ecumênico Vaticano II e promulgado por autoridade de S. S. o Papa Paulo VI e Revisto por S. S. o Papa João Paulo II. Tradução portuguesa da terceira edição típica realizada e publicada pela Conferência Nacional dos Bispos do Brasil com acréscimos aprovados pela Sé Apostólica. Brasília: Edições CNBB, 2023.
MISSALE ROMANUM. Ex Decreto Sacrosancti Concilii Tridentini Restitutum Summorum Pontificum cura recognitum. Romae–Turonibus–Parisiis: Mame, 1962.
MISSALE ROMANUM. Ex Decreto Sacrosancti Concilii Ecumenici Vaticani II Instauratum auctoritate Pauli PP. VI promulgatum Ioannis Pauli PP. II cura recognitum. Città del Vaticano: Editrice Vaticana, 2008.
OTT, K. Die Entstehungsgeschichte des Offiziums der heiligen Karwoche in der römischen und monastischen Liturgie. Brunn: Studien und Mittheilungen aus dem Benedictiner Orden 25, 1904.
PASQUALETTI, G. Annibale Bugnini: dalla riforma liturgica ‘Piana’ all’apertura del Vaticano II. Padova: Rivista Liturgica 99, 2012.
PINHO, J. E. B. A recepção como realidade eclesial e tarefa ecumênica. Lisboa: Didaskalia, 1994.
PORTO, H. Liturgia judaica e liturgia cristã. São Paulo: Edições Paulinas, 1977.
RATZINGER, J. – BENEDETTO XVI. Gesù di Nazaret: dall’ingresso in Gerusalemme fino alla risurrezione. 2° parte. Città del Vaticano: Editrice Vaticana, 2011.
RIGHETTI, M. Manuale di storia liturgica: l’anno litúrgico. 3. ed. v. 2. Milano: Ancora, 2005.
ROUTHIER, G. La réception d’un Concile. Paris: Cerf, 1993.
SCHAFER, T. Die Fusswaschung im monastischen Brauchtum und in der lateinischen Liturgie: liturgiegeschichtliche Untersuchung. Beuron: Texte und Arbeiten 47, 1956.
SLOYAN, G. Strumenti 38. Claudiana: Torino, 2008.
SODI, M.; TRIACCA, A. M. (ed.). Missale Romanum Editio Princeps 1570. Città del Vaticano: Editrice Vaticana, 1998.
SOUZA, N. Cardeal Rossi e a recepção do Vaticano II em São Paulo. Rio de Janeiro: ATeo, 2019.
TARCHNISCHVILI, M. (ed.). Le grand lectionnaire de l’église de Jérusalem. Louvain: Corpus Scriptorum Christianorum Orientalium 188, 1959.
TRIMELONI, L. Compendio de Liturgia Pratica. Genova-Milano: Marieti 1820, 2010.
VAVASSEUR, L; HAEGY, J. Manuel de liturgie et cerimonial selon le rit romain: Tomo II. Paris: Librairie lecoffre, 1935.
VOGEL, C; ELZE, R. (ed). Le Pontifical romano-germanique du dixième siècle. Città del Vaticano: Le texte II, Biblioteca Apostolica Vaticana, 1963-1972.
VOGUE, A. (ed.). La règle de Saint Benoit. Paris: Cerf, Sources Chrétiennes 166, 1964.
VOGUE, A. (ed.). La règle de Saint Benoit. Paris: Cerf, Sources Chrétiennes 186, 1971.
VOGUE, A. (ed.). La règle de Saint Benoit. Sources Chrétiennes 181-182, Paris: Cerf, , 1972.
Downloads
Publicado
Como Citar
Edição
Seção
Licença
Copyright (c) 2026 Reuberson Rodrigues Ferreira, Richard Strazza da Silva

Este trabalho está licenciado sob uma licença Creative Commons Attribution 4.0 International License.




