El lavado de pies

desde la práctica bíblica a la tradición en la Iglesia hasta su actual recepción ritual litúrgico en Brasil

Autores/as

DOI:

https://doi.org/10.15448/0103-314X.2026.1.48258

Palabras clave:

Recepción, Mandatum, Lava-pies, Rito

Resumen

Este artículo tiene como objetivo tensar la recepción del rito del lavatorio de los pies o Mandatum o Lotium Pedum en sus principales libros litúrgicos a lo largo de los siglos. Y dentro de este amplio cuadro de la dinámica histórica del rito, tomará como esencial el mensaje de que el lavado de pies sigue el orden ritual dejado por Jesús en su última noche junto a los apóstoles, y que la Iglesia, Su esposa, fiel a este depósito, celebra lo mismo dentro de la liturgia del Jueves Santo. Ante lo dicho anteriormente, el artículo se guiará a la luz de la teología de la recepción que ahora kerigmática, ahora pragmática, abarcará de manera integral la evolución del rito en los libros rituales. Para ello, en un primer momento se buscará en los relatos de las Sagradas Escrituras lo que se entiende sobre el lavado de pies y su verdadero sentido dado por Cristo en su recepción y aplicación. En el momento posterior, se discriminará históricamente el florecimiento ritual acogido por la Iglesia con auge de desarrollo en Occidente. A continuación, se hará entrar en razón una nueva norma promulgada por los cambios de las reglas dadas por el Papa Francisco, que hizo que el Misal Romano de la tercera edición brasileña lo acogiera y se convirtiera en medio espiritual y pastoral para la comprensión y participación de los fieles en la liturgia.

Descargas

Los datos de descargas todavía no están disponibles.

Biografía del autor/a

Reuberson Rodrigues Ferreira, Pontificia Universidad Católica de São Paulo (PUC-SP), São Paulo, SP, Brasil

Doctor en Teología por la Pontificia Universidad Católica de São Paulo (PUC-SP), São Paulo, SP, Brasil. Profesor de la Pontificia Universidad Católica de São Paulo.

Richard Strazza da Silva, Pontificia Universidad Católica de São Paulo (PUC-SP), São Paulo, SP, Brasil.

Candidato a doctor en Teología por la Pontificia Universidad Católica de São Paulo (PUC-SP), São Paulo, SP, Brasil. Máster en Teología Litúrgica por la Pontificia Universidad de la Santa Cruz (PUSC), Roma, Italia. Profesor en el Centro de Estudios de la Arquidiócesis de Ribeirão Preto, Ribeirão Preto, SP, Brasil.

Citas

ANDRIEU, M. Le Pontifical romain au Moyen-Age, III: Le Pontifical de Guillaume Durand. Città del Vaticano: Biblioteca Apostolica Vaticana, 1940.

AUGÉ, M. L’anno liturgico: È Cristo stesso presente nella sua Chiesa. Città del Vaticano: Editrice Vaticana, 2009.

BEATRICE, P. F. La lavanda dei piedi: contributo alla storia delle antiche liturgie Cristiane. Roma: Centro Liturgico Vincenziano, 1983.

BELLAVISTA, J. El sentito de la semana santa: Viernes Santo, Pascua de la crucifixión. Barcelona: Centre de Pastoral Litúrgica, Cuadernos Phase 31, 1985.

BELLAVISTA, J. La semana santa y el triduo pascual. Sintesis doctrinal: el jueves Santo. Barcelona: Centre de Pastoral Litúrgica, Cuadernos Phase 198, 2010.

BENEDETTO XVI. Gesù di Nazaret: dall’ingresso in Gerusalemme fino alla risurrezione (2ª parte). Città del Vaticano: Editrice Vaticana, 2011.

BÍBLIA de Jerusalém. São Paulo: Paulus, 2015.

BRAGA, C. La riforma liturgica de Pio XII. Roma: Centro Liturgico Vincenziano, Ephemerides Liturgicae 128, 2003.

BRUYLANTS, P. Les Oraisons Du Missel Romain: Tome II. Louvain: Centre de Documentation et d’information liturgiques, 1965.

BUGNINI, A.; GRAGA, G. Ordo Hebdomadae Santae Instauratus. Roma: Centro Liturgico Vincenziano, Ephemerides Liturgicae 25, 1955.

CANTALAMESSA, R. L’omelia «in santa Pascha» dello Pseudo-Ipolito di Roma: Ricerche sulla teologia dell’Asia Minore nella seconda metà del II secolo. Milano: Università cattolica del sacro cuore 16, 1967.

CARMONA, A. R. La religión judía: historia y teología. Madrid: Biblioteca de autores cristianos, 2001.

CHUPUNGO, A. J. (ed.). Scientia liturgica: manuale di liturgia. v. 5. Casale Monferrato: Piemme, 1998.

CONGAR, Y. A recepção como realidade eclesiológica. São Paulo: Loyola, 1997.

CONGREGAÇÃO PARA O CULTO DIVINO E A DISCIPLINA DOS SACRAMENTOS. Decreto In Missa In Cena Domini. Vatican.va, 2016. Disponível em: http//www.vatican.va/roman_curia/congregations/ccdds/documents/rc_con_ccdds_doc_20160106_decreto-lavanda-piedi_po.html. Acesso em: 13 maio 2025.

CONYBEARE, F. C. (ed.). Rituale armenorum. Oxford: At the Clarendon press, 1905.

COUTINHO, S. R. A recepção como ‘pragmática argumentatitva’ uma visita ao conceito pelo olhar habermasiano. Belo Horizonte: Perspectiva Teológica 37, 2005. DOI: https://doi.org/10.20911/21768757v37n103p337/2005

CUNTZ, O; GEYER, P. (eds.). Itinerarium Egeriae. Turnholti: Typographi brepols editores pontificii, Corpus Christianorum series Latina, 175, 1965.

FORNASARI, E; TOMATIS, G. (ed.). Commento della Bibbia liturgica. Milano: Pauline, 1986.

GOÑI, J. A. La reforma del ano litúrgico y del calendario romano tras el Concilio Vaticano II. Roma: Centro Liturgico Vincenziano, Ephemerides Liturgicae 157, 2011.

GY, P. M. Los origines liturgicos del lavatorio de los piedes. Barcelona: Centre de Pastoral Litúrgica, Cuadernos Phase 114, 2001.

GRADAUER, P.; MARBOCK, J.; ZINNHOBLER, R. Buchbesprechungen. Linz/Donau: Oberosterreichischer Landesverlag 130, 1982.

HUBER, W. Die Anerkennung der ‘johanneischen’ Passionschronologie durch quartodezimaner. Berlin: Verlag Alfred Töpelmann 35, 1969.

KRIVOCHÉNINE, B.; PARAMELLE, J. (ed.). Catéchéses Syméon. Paris: Cerf, Sources Chrétiennes 104, 1964.

KRUSE, C. G. II Vangelo secondo Giovanni. Chieti-Roma: Edizioni GBU, 2007.

LAMPE, G. W. H. The seal of the Spirit: a study in the doctrine of baptism and confirmation in the New Testament and the fathers. Green: Longmans, 1951.

LECLERCQ, H. Histoire des conciles: le concile d’Elvire. Tomo I. Paris: Librairie Letouzey et Ané, 1907.

LECLERCQ, H. La liturgie du jeudì-saint e Mandatum: Tomo X. Paris: Librairie Letouzey et Ané, Dictionnaire d’Archéologie Chrétienne et de Liturgie X, 1931.

LEO PP. XIII. Dubiorum liturgicorum solutio. Roma: Centro Liturgico Vincenziano, Ephemerides Liturgicae 15, 1901.

LOSSKY, A. La Cérémonie du lavement des pieds: un essai d’étude comparée. Pontifício Istituto orientale, Roma: Orientalia Christiana Anacleta 265, 2001.

LUCA, V. R. (ed.). Théodore de Mopsueste: Fragments syriaques du commentaire dês psaumes. Lovanii: in aedibus e. Peeters, Corpus Scriptorum Christianorum Orientalium 189, 1982.

MANSI, I. D. Sacrorum conciliorum nova et amplissima collectio: Concilium Elvirum. Tomo II, Graz: Akademische Druck- U. Verlagsantalt, 1952.

MANSI, I. D. Sacrorum conciliorum nova et amplissima collectio: Concilium Toletanum XVII. Tomo XII, Graz: Akademische Druck- U. Verlagsantalt, 1960.

MARSILI, S. Nel cuore della sacramentalità: il Triduo pasquale. Padova: Rivista Liturgica 3, 2008.

MEIGNE, M. Concile ou collectoin d’Elvire? Université catholique de Louvain: Revue d’Histoire Ecclésiastique 70, 1975.

MERCIER, R. El Evangelio segun el discipulo a quien Jesus amaba: Tomo II. San Pablo: Colombia, 1995.

MISSAL ROMANO. Reformado por Decreto do Concílio Ecumênico Vaticano II e promulgado por autoridade de S. S. o Papa Paulo VI e Revisto por S. S. o Papa João Paulo II. Tradução portuguesa da terceira edição típica realizada e publicada pela Conferência Nacional dos Bispos do Brasil com acréscimos aprovados pela Sé Apostólica. Brasília: Edições CNBB, 2023.

MISSALE ROMANUM. Ex Decreto Sacrosancti Concilii Tridentini Restitutum Summorum Pontificum cura recognitum. Romae–Turonibus–Parisiis: Mame, 1962.

MISSALE ROMANUM. Ex Decreto Sacrosancti Concilii Ecumenici Vaticani II Instauratum auctoritate Pauli PP. VI promulgatum Ioannis Pauli PP. II cura recognitum. Città del Vaticano: Editrice Vaticana, 2008.

OTT, K. Die Entstehungsgeschichte des Offiziums der heiligen Karwoche in der römischen und monastischen Liturgie. Brunn: Studien und Mittheilungen aus dem Benedictiner Orden 25, 1904.

PASQUALETTI, G. Annibale Bugnini: dalla riforma liturgica ‘Piana’ all’apertura del Vaticano II. Padova: Rivista Liturgica 99, 2012.

PINHO, J. E. B. A recepção como realidade eclesial e tarefa ecumênica. Lisboa: Didaskalia, 1994.

PORTO, H. Liturgia judaica e liturgia cristã. São Paulo: Edições Paulinas, 1977.

RATZINGER, J. – BENEDETTO XVI. Gesù di Nazaret: dall’ingresso in Gerusalemme fino alla risurrezione. 2° parte. Città del Vaticano: Editrice Vaticana, 2011.

RIGHETTI, M. Manuale di storia liturgica: l’anno litúrgico. 3. ed. v. 2. Milano: Ancora, 2005.

ROUTHIER, G. La réception d’un Concile. Paris: Cerf, 1993.

SCHAFER, T. Die Fusswaschung im monastischen Brauchtum und in der lateinischen Liturgie: liturgiegeschichtliche Untersuchung. Beuron: Texte und Arbeiten 47, 1956.

SLOYAN, G. Strumenti 38. Claudiana: Torino, 2008.

SODI, M.; TRIACCA, A. M. (ed.). Missale Romanum Editio Princeps 1570. Città del Vaticano: Editrice Vaticana, 1998.

SOUZA, N. Cardeal Rossi e a recepção do Vaticano II em São Paulo. Rio de Janeiro: ATeo, 2019.

TARCHNISCHVILI, M. (ed.). Le grand lectionnaire de l’église de Jérusalem. Louvain: Corpus Scriptorum Christianorum Orientalium 188, 1959.

TRIMELONI, L. Compendio de Liturgia Pratica. Genova-Milano: Marieti 1820, 2010.

VAVASSEUR, L; HAEGY, J. Manuel de liturgie et cerimonial selon le rit romain: Tomo II. Paris: Librairie lecoffre, 1935.

VOGEL, C; ELZE, R. (ed). Le Pontifical romano-germanique du dixième siècle. Città del Vaticano: Le texte II, Biblioteca Apostolica Vaticana, 1963-1972.

VOGUE, A. (ed.). La règle de Saint Benoit. Paris: Cerf, Sources Chrétiennes 166, 1964.

VOGUE, A. (ed.). La règle de Saint Benoit. Paris: Cerf, Sources Chrétiennes 186, 1971.

VOGUE, A. (ed.). La règle de Saint Benoit. Sources Chrétiennes 181-182, Paris: Cerf, , 1972.

Publicado

2025-12-19

Cómo citar

Rodrigues Ferreira, R., & Strazza da Silva, R. (2025). El lavado de pies: desde la práctica bíblica a la tradición en la Iglesia hasta su actual recepción ritual litúrgico en Brasil. Teocomunicação, 55(1), e48258. https://doi.org/10.15448/0103-314X.2026.1.48258

Número

Sección

Dossiê - Temas de Pastoral